Quan họ – Ba năm sau công nhận


Ba năm sau ngày Quan họ chính thức được Unesco công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại (30/9/2009),cùng với niềm vui, tự hào là những trách nhiệm giữ gìn, bảo tồn và phát triển. Chặng đường 3 năm qua, tuy chưa phải là dài song cũng đã đủ để nói lên nhiều điều.

Sau ba năm, di sản văn hóa thế giới đã làm được điều gì

Tại kỳ họp thứ 4 của Liên Hiệp Quốc diễn ra tại Adu Dhabi, có 111 hồ sơ nằm trong danh sách đề cử trong đó 76 hồ sơ được chọn và 35 hồ sơ bị loại. Quan họ của Việt Nam đã được Hội đồng chuyên môn đánh giá cao về giá trị văn hóa, về tập quán xã hội, nghệ thuật trình diễn, kỹ thuật hát, phong cách ứng xử văn hóa, ngôn từ và cả trang phục. Hồ sơ đã đáp ứng đầy đủ tiêu chí để Quan họ Bắc Ninh trở thành di sản đại diện của nhân loại với các kết luận: Quan họ luôn được thực hành trong các hoạt động văn hóa, xã hội, của cộng đồng, được cộng đồng hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang lưu giữ, trao quyền từ nhiều thế hệ trở thành bản sắc của đia phương và lan tỏa trở thành không gian văn hóa đặc thù.

Sau 3 năm kể từ ngày được Unesco công nhận là Di sản văn hóa đại diện của nhân loại, Quan họ đã, đang và sẽ phát huy được các giá trị di sản cho nhân loại?

>Những điều đã thực hiện

Ngay sau khi quan họ được Unesco công nhận là di sản văn hoa đại diện của nhân loại, Quan họ đã nhận được sự quan tâm lớn của các cấp chính quyền từ Trung ương đến địa phương. Nhiều cuộc hội thảo đã được tổ chức nhằm tìm ra cách thức bảo tồn và phát huy giá trị di sản của quan họ. Không giống như các loại hình di sản văn hóa khác đa phần đã bị mai một và thất truyền đồng thời ít được phổ biến, Trải qua hàng trăm năm, quan họ vẫn đang sống khỏe, gắn liền với đời sống người dân Bắc Ninh nói riêng và người dân Kinh Bắc nói chung. Vì vậy trong các cuộc hội thảo, vấn đề chủ yếu được bàn đến không phải là bảo tồn quan họ mà làm sao để giữ quan họ gốc đồng thời khai thác được giá trị của di sản văn hóa này.

Một trong những vấn đề nổi trội được nhắc đến trong công cuộc bảo tồn và phát huy giá trị Quan họ là “Bảo tồn quan họ theo hình thái động”. Bảo tồn quan họ theo dạng “ động” chính là dựa vào qui luật tất  yếu gắn với đời sống xã hội, đáp ứng nhu cầu của đông đảo quần chúng nhân dân. Sự hoàn thiện, từng bước nâng cáo chất lượng về cả âm nhạc lẫn lời ca của dân ca quan họ cũng chính là sự lựa chọn, bổ sung những tri thức mới, sự sáng tạo mới của nhân dân, đặc biệt là của những trí thức bình dân vào kho tàng văn hóa, văn nghệ dân gian của dân tộc.

Bên cạnh đó, bảo tồn theo cách thức để quan họ được sống đúng nguyên bản cũng rất được quan tâm. . Giáo sư Ngô Đức Thịnh – Ủy viên hội đồng Di sản quốc gia, kiêm Phó chủ tịch Hội văn hóa dân gian Châu Á đã nói trong một cuộc hội thảo: “ Không có ai bảo tồn văn hóa tốt bằng chính người đã sáng tạo ra nó. Để văn hóa sống tốt hãy trả lại vai trò chủ thể văn hóa cho người dân”. Vì vậy nhiều ý kiến cho rằng để quan họ phát triển tốt hãy kiến tạo một không gian quan họ, một đời sống quan họ như quan họ đã từng có, trong đó vai trò của người dân là cốt lõi, một đời sống văn hóa quan họ mà trong đó vai trò của người dân là cốt lõi và tránh tạo ra những sân khấu chỉ để diễn  thì quan họ mới thực sự được “sống”.
Ngoài ra sự quan tâm của ngành văn hóa cũng như các cơ quan Nhà nước với Quan họ cũng rất đáng kể. Trong giai đoạn năm 2009 – 2015, Bộ VHTTDL cùng Viện Âm nhạc, Sở VHTTDl Bắc Ninh, Bắc Giang sẽ thực hiện nhiều biện pháp bảo vệ di sản quan họ. Giúp công đồng nhận diện và kiểm kê dân ca quan họ định kỳ từng năm; hoàn thiện danh sách nghệ nhân;  xây dựng chính sách đãi ngộ đối với nghệ nhân; hoàn thiện tư liệu; kết quả nghiên cứu, phân loại và hệ thống tư liệu; tổ chức các liên hoan quan họ Bắc Ninh hai năm một lần; xây dựng đồi Lim thành trung tâm văn hóa quan họ, có khu trình diễn; xây dựng hội Lim; lễ hội chùa Bồ Đà ( Việt Yên, Bắc Giang) thành hội đối đáp, hát thi giải quan họ; khôi phục hình thức hát thờ ở hội làng Viêm Xá ( TP Bắc Ninh) để bảo tồn các giọng lề lối của quan họ Bắc Ninh, thành lập Hiệp hội nghệ nhân quan họ…

Bên cạnh đó từ nhiều năm nay, UBND tỉnh Bắc Ninh vẫn định kỳ tổ chức  hội Lim – một lễ hội truyền thống đặc sắc nhất của vùng Kinh Bắc. Một lễ hội với không gian văn hóa đậm màu quan họ, và cũng là nơi giao lưu trao đổi giữa các đoàn quan họ trong cũng như ngoài tỉnh.

Ngoài ra, tỉnh Bắc Ninh có những chính sách ủng hộ, hỗ trợ khuyến khích các câu lạc bộ quan họ. Chính quyền các xã luôn đạo điều kiện để các câu lạc bộ quan họ có được không gian diễn xướng hợp lý. Có làng còn đào cả hồ để mùa xuân đến các câu lạc bộ có không gian diễn xướng. .Tỉnh cũng đã có những chính sách nuôi, hỗ trợ cuộc sống đối với các nghệ nhân có tên tuổi trong tỉnh….

>>Những vấn đề chưa thể thực hiện và còn thiếu xót

Mặc dù đã có nhiều cuộc hội thảo được tổ chức song cho đến nay tuy đã 3 năm kể từ ngày được công nhận là Di sản văn hóa đại diện của nhân loại, dân ca quan họ vẫn chưa thực sự tìm được một hướng đi nhất quán. Không những vậy, quan họ đang phát triển theo hướng “ mạnh ai nấy làm”.

Hội Lim – một lễ hội của nghệ thuật quan họ, tuy vẫn được tổ chức hàng năm song 3 năm liên tiếp đã khiến công chúng lo ngại về sự “ biến chất” của quan họ Kinh Bắc.

Cái hay, nét đặc sắc của quan họ không chỉ nằm ở lời ca, tiếng hát mà còn ở không gian diễn xướng vô cùng độc đáo. Vậy nhưng vài năm trở lại đây công chúng yêu nghệ thuật thường xuyên thấy sự có mặt của “quan họ” tại các quán ăn, nhà hàng..Còn ở Hội Lim thay vì những nét đẹp thửa xưa với những liền anh, liền chị duyên dáng trao đổi tình cảm bằng những câu ca thì nay là những liền anh, liền chị thản nhiêm ngửa nón xin tiền khách. Du khách cũng không còn ngạc nhiên khi bắt gặp những hình ảnh các “liền chị trẻ con”, chỉ mới chừng 10,11 tuổi những đã mắt xanh, môi đỏ “lả lơi” những câu hát tình yêu và tất nhiên cũng không quên “nghiêng nón xin tiền”..

Nền tảng vật chất để hồn cốt của quan họ ngụ chính là không gian và những thiết chế văn hóa xã hội của những ngôi làng Việt vùng Kinh Bắc. Vậy nhưng những ngôi làng Kinh Bắc thửa nào đang mất dần theo sự phát triển của xã hội. Ít nhất là 3 kỳ hội Lim gần đây, khách thập phương về trẩy hội không khỏi ngậm ngùi trước cảnh các “ liền anh”. “liền chị” ngồi trên thuyền rồng hẳn hoi nhưng lại “bơi” trong những ao cạn, rộng khoảng vài trăm mét có bờ đá kè bao quanh. Đồi Lim, trung tâm hẹn hò của khách thập phương mê quan họ hằng năm về tụ hội cũng đang biến dạng, xung quanh mọc lên hàng trăm ngôi nhà bê tông đúc với những chóp tù, chóp nhọn. Người dân Bắc Ninh đang ngày một giàu lên là điều đáng mừng nhưng một khi cảnh quan thay đổi thì sự vang vọng của lời ca tiếng hát hẳn sẽ không còn được nhung tuyết mượt mà như xưa nữa. Hát quan họ trong làng, trên đường, sông hồ hẳn là khác với hát quan họ trên những cái ao tù, trên con đường nửa làng, nửa phố.

Ngoài ra, ngôn ngữ cũng chính là một nền tảng quan trọng làm nên hồn cốt của quan họ. Song với sự phát triển ồ ạt và bừa bãi như hiện nay, không khó để công chúng nhận thấy sự biến tướng trong các ngôn từ, lời ca của quan họ. Thay vì những làn điệu mượt mà, khiêm nhường ngày xưa, quan họ ngày nay đang được dùng những ngôn từ thị trường, khoa trương…

>>>Những điều cần thực hiện

Đã ba năm qua đi, nhiều người mừng khi thấy quan họ ngày càng được phổ biến rộng rãi. Nhưng xem ra mừng cũng có mà lo cũng nhiều bởi  với kiểu “phổ biến” như hiện nay thì nghệ thuật quan họ đang xuống dốc. Để chấm dứt tình trạng này việc đầu tiên cần làm để gìn giữ những nét đẹp của quan họ, UBND tỉnh Bắc Ninh cần kiên quyết chấm dứt tình trạng “xin tiền” của các liền anh, liền chị tại các kỳ hội Lim. Những lộn xộn trong công tác tổ chức cũng cần phải được nghiêm túc xem xét để không tái diễn từ năm này sang năm khác cảnh buôn bán, ăn uống, cờ bạc, chặt chém du khách tại hội Lim. Không gian diễn xướng trên đồi Lim cũng cần quy hoạch cụ thể không thể để tái diễn một “bãi chiến trường quan họ” . Khi ở góc bên phải một câu lạc bộ vác loa ra hát, góc bên trái một nhóm khác kê loa “đối mặt” hát một bài khác…Nếu cứ tiếp tục những tình trạng lộn xộn này tại các kỳ hội Lim thì liệu bao năm nữa, hội Lim sẽ mất hoàn toàn? Và nếu khách nước ngoài đến tham dự, họ sẽ phải hiểu thế nào về Di sản văn hóa thế giới của Việt Nam.

Bên cạnh đó, việc phát triển quan họ mới là một điều đáng mừng chứ không đáng trách. Nhìn nhận thực tế có thể thấy nếu chỉ có quan họ cũ với áo nâu sòng, hát tại đình làng thì quan họ có thể sống khỏe đến tận hôm nay? Cái các cơ quan quản lý cần làm là cần phải có những quy định, khiểm soát chặt chẽ hơn. Nếu suy lý ra thì 70% ca từ của quan họ là thể hiện tình cảm nam nữ là lời đối đáp trong các cuộc giao duyên, vậy nếu theo ý kiến nhiều  nhà nghiên cứu là cứ phải các cụ nghệ nhân hát, thực sự có mấy khán giả chịu ngồi mà nghe?

Những bài hát cổ, được trình bày bởi các nghệ nhân chỉ nên để trình diễn tại  các chương trình đặc biệt có chuyên môn cao và dành cho nghiên cứu. Cần khuyến khích những sáng tác mới, những nhân tố mới trong quan họ nhưng không nên tùy tiện, dễ dãi để nét văn hóa nghìn năm này bị biến tướng.

Bộ VHTTDL cần có những chính sách cụ thể cho các nghệ nhân quan họ, cũng như những chính sách khuyến khích lớp trẻ học hát quan họ để Việt Nam ngày càng có nhiều hơn những liền anh, liền chị trẻ tuổi có thể hát và hiểu quan họ chính thống..

Ba năm tuy chưa phải là thời gian dài, những việc đã đang và chưa thực hiện được cần được xem xét nghiêm túc để có một kế hoạch phát triển dài hạn cho Di sản văn hóa thế giới – quan họ,

Nguyễn Hương

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: