Ca trù 3 năm sau công nhận là Di sản cần được bảo vệ khẩn cấp


Gần 3 năm kể từ ngày Ca trù chính thức được Unesco vinh danh, ngày 1 tháng 10 năm 2009. Có vẻ như ca trù đang ngày càng khẳng định rõ nét việc “ cần bảo vệ khẩn cấp” đúng như danh hiệu đã được Unesco công nhận “Ca trù – Di sản văn hóa thế giới cần được bảo vệ khẩn cấp”.

>Thực trạng của ca trù 3 năm qua

Qua nhiều cuộc khảo sát những năm vừa qua, Việt Nam hiện còn 18 nghệ nhân ca trù ( khi gửi hồ sơ tới Unesco có 21 nghệ nhân tuy nhiên 3 nghệ nhân đã mất sau khi ca trù được công nhận), đều ở độ tuổi ngoài 80. Thế hệ kế cận cũng rất thưa, thế hệ tiếp nối muốn gắn bó với ca trù lại càng ít. Trên cả nước có khoảng 60  câu lạc bộ ca trù với 500 thành viên tham gia, nhưng số người có thể hát ca trù thì không nhiều như vậy. Theo tư liệu Hán Nôm, ca trù có khoảng 99 thể cách, cho đến ngày hôm nay thì chúng ta chỉ còn lưu giữ được 26 thể cách và 3 thể cách không được tài liệu Hán Nôm ghi nhận nhưng đã được tư liệu tiếng ghi lại…Chỉ vài con số sơ lược như vậy đã đủ để thấy di sản văn hóa này cần được bảo vệ đến mức nào.

Còn nhớ trước thềm Đại lễ nghìn năm Thăng Long, cả nước đã hân hoan đón nhận bằng vinh danh của Unesco, điều này càng thêm phần ý nghĩa khi ca trù có lịch sử gắn với Thăng Long – Hà Nội. Tương truyền vào thời vua Lý Thái Tổ ( 1010 – 1028) đã từng có một ca nhi hát hay múa giỏi tên là Đào Thị biểu diễn xuất sắc dòng nhạc này và rất được vua khen ngợi. Người thời đó mộ danh tiếng của Đào Thị nên cứ phàm là con hát thì đều gọi là Ả đào vì vậy nên từ những ngày đầu ca trù được biết đến với cái tên hát ả đào.

Tuy nhiên niềm vui chưa bao lâu thì những nỗi lo về trách nhiệm đã đến. Với tính cấp thiết của việc tìm lại những thể cách ca trù đã mất và bảo tồn những gì còn lại để phát triển một loại hình nghệ thuật đang đứng trên bờ vực thất truyền, hàng loạt các cuộc hội thảo đã được tổ chức. Vậy nhưng để thực hiện được các kế hoạch đã đặt ra không hề đơn giản do nguồn kinh phí hạn hẹp, cơ sở nguồn lực thiếu….Vậy nên mặc dù có nhiều câu lạc bộ ca trù từ địa phương đến thành phố được lập nên song đa số là tự phát chạy theo phong trào sau khi ca trù được vinh danh. Trước năm 2005, cả nước mới có 22 câu lạc bộ ca trù, 21 nghệ nhân, thế hệ đào nương trẻ đa phần chỉ ca được ba bài: hát nói, xẩm huê tình, hát ru..Đến năm 2010 sau khi ca trù được công nhận, con số CLB đã lên tới 60 tập trung chủ yếu ở các tỉnh Hà Tĩnh, Thanh Hóa, Hải Dương, Hà Nội…Riêng tại Hà Nội số lượng các câu lạc bộ có lẽ phải chiếm 1/3 tổng số trên cả nước. Mặc dù số đào nương, kép đàn, trống chầu giàu về số lượng nhưng không đạt về chất lượng. Nguyên nhân cũng bởi có nghệ nhân còn ít, lớp đệ tử kế cận các nghệ nhân cũng không có mấy người, nên dù muốn đào tạo cơ bản cũng không có mấy người có khả năng giảng dạy.

Trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh thực trạng còn buồn hơn khi cả thành phố có 14 đào nương, hầu hết là dưới 60 tuổi, nếu không có bước đột phá trong đào tạo cơ bản thì khoảng 10-20 năm nữa, Thành phố Hồ Chí Minh sẽ tự xóa tên khỏi bản đồ các địa phương có di sản ca trù.

Còn nhớ năm 2005, lần đầu tiên Liên hoan ca trù toàn quốc được tổ chức, số lượng các câu lạc bộ tham dự chưa đếm đủ đầu ngón tay. Cho đến Liên hoan năm 2011, con số này đã lên tới vài chục. Nhưng đừng vội nhìn vào số lượng câu lạc bộ tham gia tăng lên mà mừng bởi ngay trọng cuộc họp giữa các cơ quan chức năng và đại diện 15 tỉnh, thành có câu lạc bộ tham gia Liên hoan ca trù toàn quốc năm 2011. Nhiều đơn vị đã thừa nhận, họ chẳng biết gì về ca trù, chẳng qua cũng chỉ là học được mấy bài của các nghệ nhân rồi đăng ký tham gia Liên hoan vậy thôi. Đến chính đại diện Viện Âm nhạc – đơn vị đăng cai tổ chức Liên hoan ca trù toàn quốc cũng cho biết: không phải tất cả các câu lạc bộ tham gia Liên hoan đều có đào nương, kép đàn có thể biểu diễn ca trù chuẩn song Liên hoan ca trù vẫn khuyến khích mọi đối tượng tham gia để thúc đẩy phong trào trên cả nước cũng như nâng cao nhận thức của người dân. Thế nhưng sau những cuộc liên hoan,  kết quả có được như mong muốn? Câu trả lời rất đơn giản chỉ cần nhìn vào sự phát triển của của những câu lạc bộ mới hình thành theo phong trào và số lượng nghệ sĩ ca trù hay độ phủ sóng của di sản này là sẽ thấy.


>>Những bất cập
Vài chục câu lạc bộ ca trù được thành lập theo phong trào từ địa phương đến thành phố, cái thì đã “chết hẳn”, cái thì đang “thoi thóp”, cái thì chật vật hoạt động cầm chừng bằng nguồn kinh phí các hội viên câu lạc bộ tự đóp góp…Số lượng người dân biết về ca trù có khác cũng chỉ khác là giờ đây qua các phương tiện truyền thông, họ biết Việt nam có 1 di sản là ca trù, còn hỏi ca trù như thế nào chắc không mấy người có thể trả lời…Còn về các đào nương, kép đàn, không tính đến những người tâm huyết với ca trù từ nhiều năm nay, con số các nghệ sĩ chạy theo phong trào học ca trù ( những người cho rằng  sau khi được vinh danh với số lượng nghệ sĩ hạn chế, ca trù sẽ được trọng vọng )… đến nay đều đã bỏ ca trù để lo cho thân mình.

Ngay sau khi ca trù được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, Bộ VHTTDL đã công bố chương trình hành động quốc gia bảo vệ ca trù giai đoạn 2010-2015 với các nội dung chính: Nâng cao nhận thức và năng lực cộng đồng, chủ thể văn hóa; tạo điều kiện để cộng đồng giao lưu, tìm kiếm, học hỏi và chia sẻ kinh nghiệm với các cộng đồng khác nhằm bảo vệ và phát huy di sản; ban hành chính sách đãi ngộ, phong tặng nghệ nhân dân gian, nghệ nhân ưu tú cho các cá nhân có tài năng, có đóng góp quan trọng trong việc giữ gìn phát huy giá trị di sản ca trù; tăng cường nguồn đầu tư nhà nước, đi đôi với các nguồn lực xã hội góp phần bảo vệ di sản…

Đã 3 năm trôi qua, những việc đã làm được so với kế hoạch chương trình đặt ra mới chỉ là kiểm kê, lên danh sách các nghệ nhân, các câu lạc bộ, tổ chức hội thảo, hội nghị, và các cuộc liên hoan ca trù…Còn việc để có một chế độ đãi ngộ với các nghệ nhân, nghệ sĩ..có những chính sách cho các câu lạc bộ ca trù thì chúng ta lại chưa làm. Điều này khiến cho những con người tâm huyết với ca trù đang dần nản chí.
Được mệnh danh là đất tổ của ca trù ở Hà Thành, tồn tại đã 600 năm với nhiều nghệ nhân danh tiếng nhưng nay làng Lỗ Khê, Đông Anh cũng chỉ còn vài “đào”, “kép”.  Câu lạc bộ ca trù Lỗ Khê hiện có khoảng gần 20 em đang học, chủ yếu là do gia đình khuyến khích để ca trù của làng không mất hẳn. Nghệ nhân của làng có cụ Sông năm nay đã 82 tuổi, sức đã yếu không còn có khả năng dạy. Mọi hoạt động của câu lạc bộ chủ yêu trông cậy vào đào nương Phạm Thị Mận, Nguyễn Thị Thảo và kép đàn Văn Tuyến. Đây là lớp học trò kế cận của cụ Sông, cụ Mùi, cụ Kỷ. Tuy nhiên không thể sống bằng nghề và phải mưu sinh, các đào kép cũng chỉ tranh thủ dạy được cho các em trong câu lạc bộ một tháng đôi ba lần.

Câu lạc bộ ca trù Hà Nội do đào nương Bạch Vân làm chủ nhiệm là một trong những câu lạc bộ được thành lập đầu tiên. Thời gian đầu, câu lạc bộ sinh hoạt 2 buổi/1 tuần, định kỳ vào tối thứ 5 và 7 tại Đền Bích Câu. Sau một thời gian, rút xuống 1 buổi/1 tuần bởi không có khách, có những ngày chỉ có thành viên câu lạc bộ ngồi hát cho nhau. Đến hiện nay thì chỉ khi nào có khách yêu cầu câu lạc bộ mới sinh hoạt và có phục vụ cả hát văn, quan họ…

Tại câu lạc bộ ca trù Chanh Thôn, Phú Xuyên mặc dù được dạy miễn phí song cũng chả có mấy người đến học. Lý do bởi họ còn phải kiếm tiền mưu sinh, còn lo cuộc sống không có thời gian đâu để học một môn nghệ thuật chỉ để cho vui. Còn các em nhỏ thì phải bận đi học, chuẩn bị cho tương lai, chả có mấy gia đình nào trong thôn muốn cho các em theo học ca trù vì chưa nhìn thấy tương lai gì nếu theo học môn nghệ thuật này.
Còn nhớ trong kỳ Liên hoan ca trù toàn quốc năm 2012, PGS. TS Đặng Hoành Loan đã phát biểu với báo chí một cách đầy tự tin rằng: Chỉ khoảng 2 năm ( từ thời điểm liên hoan ca trù 2011) nữa thôi, Việt Nam có thể làm hồ sơ đề nghị Unesco rút ca trù khỏi danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp để trở thành di sản phi vật thể đại diện của nhân loại.Năm 2009, khi Trung tâm văn hóa ca trù Thăng Long do một đơn vị tư nhân đứng ra thành lập với mong muốn xây dựng 1 sân khấu chuyên nghiệp cho ca trù đồng thời tạo chỗ làm ổn định cho các “đào”, “kép”, nhiều người quan tâm đến văn hóa đã khấp khởi vui mừng. Vậy nhưng, tâm huyết cũng không thay đổi được vận mệnh khi nguồn lực không đủ mạnh. Được đầu tư hoành tráng với quy mô như một nhà hát với một sân khấu biểu diễn chuyên nghiệp cho 150 khách, cùng một đội ngũ “đào, kép” hùng hậu và phiên dịch tiếng Anh, tiếng Pháp rất chuyên nghiệp. Chưa hết, Trung tâm còn đã làm việc trực tiếp với các đơn vị du lịch cũng như Tổng cục du lịch, Sở VHTTDL Hà Nội, nhằm giới thiệu và đưa một sản phẩm du lịch mới đến với đông đảo công chúng. Song kết quả nhận được cũng vẫn chỉ là những lời hứa sẽ đưa khách đến từ phía các đơn vị du lịch. Còn về phía các cơ quan chức năng, cái Trung tâm nhận được chỉ là những lời động viên, khích lệ chứ không có bất kỳ sự hỗ trợ nào từ mặt kinh phí hoạt động đến những chính sách ưu đãi. Và kết quả sau gần 2 năm hoạt động, tiêu tốn nhiều tỉ đồng mặc dù có rất nhiều buổi diễn hơn chục nghệ sĩ chỉ để phục vụ một vài khán giả và với một giá vé khá khiêm tốn chỉ 35.000 đồng. Có những lúc 3-4 ngày liên tục không có đến 1 khán giả trong khi Trung tâm vẫn phải mở cửa vì đã cam kết với các đơn vị du lịch. Không có khán giả, không có bất kỳ nguồn thu hay kinh phí hỗ trợ nào khác trong khi đó tiền lương nghệ sĩ, diễn viên vẫn phải trả hàng tháng…cuối cùng Trung tâm cũng phải đóng cửa…

Thế nhưng đến thời điểm hiện tại, có vẻ như lời phát biểu trên khó thành sự thật. Khi mà Tổ chức Unesco Thế giới đánh giá công tác bảo tồn di sản của Việt Nam là thiếu và yếu. Nghệ nhân, những báu vật sống của di sản chưa nhận được chế độ đãi ngộ của Nhà nước để dốc sức truyền dạy, bảo tồn di sản. Theo quy định của UNESCO, sau 5 năm được công nhận, nước sở tại nếu không có các chính sách bảo tồn hợp lý, danh hiệu sẽ bị thu hồi

Ngày 1.10.2012, ca trù đã tròn 3 năm sau ngày được công nhận. Những cái chúng ta đã làm được hay chưa khi trên thực tế đã có nhiều các câu lạc bộ hoặc đóng cửa, hoặc ngừng hoạt động; khi các “đào, kép” đã bỏ nghề kiếm việc làm mưu sinh; khi các nghệ nhân vài người đã khuất núi, số còn lại đang ngày một yếu đi…Hai năm nữa, chưa dám khẳng định chúng ta có thể thực hiện tốt công tác bảo tồn tránh việc danh hiệu bị thu hồi chỉ thấy rằng Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp đang ngày càng khẩn cấp hơn.

Nguyễn Hương

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: