Nguyễn Huệ


Nguyễn Huệ (chữ Hán: 阮惠, còn được gọi Quang Trung hoàng đế, 光中皇帝; 1753–1792), là vị hoàng đế thứ hai của nhà Tây Sơn. Ông còn được xem là một anh hùng dân tộc và một thiên tài quân sự Việt Nam.

Thân thế sự nghiệp

Tổ tiên nhà Tây Sơn vốn thuộc dòng dõi Hồ Quý Ly, ở làng Hương Cái, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An. Họ theo chân Nguyễn Hoàng vào lập nghiệp miền Nam. Ông cố của Nguyễn Huệ tên là Hồ Phi Long, vào giúp việc cho nhà họ Đinh ở thôn Bằng Chân, huyện Tuy Viễn (tức An Nhơn), cưới vợ họ Đinh và sinh được một trai tên là Hồ Phi Tiễn. Hồ Phi Tiễn không theo việc nông mà bỏ đi buôn trầu ở ấp Tây Sơn, cưới vợ và định cư tại đó. Bà vợ tên là Nguyễn Thị Đồng, con gái duy nhất của một phú thương đất Phú Lạc, do đó nên họ đổi con cái từ họ Hồ sang họ Nguyễn của mẹ. Vì vậy, người con có tên là Nguyễn Phi Phúc. Nguyễn Phi Phúc cũng chuyên nghề buôn trầu và trở nên mỗi ngày mỗi giàu có. (Cũng có tài liệu cho rằng họ Hồ đã đổi theo họ chúa Nguyễn Hoàng ngay từ khi mới vào Nam).

Nguyễn Phi Phúc có 8 người con, trong đó có ba người con trai: Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ. Nguyễn Huệ sinh năm 1753, là người con thứ 7 và là người con trai út (có tài liệu cho ông là người con trai thứ 2). Ông còn có tên là Quang Bình, Văn Huệ hay Hồ Thơm. Sau này, người dân địa phương thường gọi ông là Đức ông Bình hoặc Đức ông Tám theo cách tính thứ bậc gia đình của người miền Nam.

Lớn lên, ông và 2 người anh được đưa đến thụ giáo cả văn lẫn võ với thầy Trương Văn Hiến. Chính người thầy này đã phát hiện được khả năng khác thường của Nguyễn Huệ và khuyên ba anh em khởi nghĩa để xây dựng đại nghiệp. Tương truyền câu sấm: “Tây khởi nghĩa, Bắc thu công” là của ông.

Lấy lý do chống lại sự áp bức của quyền thần Trương Phước Loan, Nguyễn Nhạc khởi nghĩa năm 1771, xây dựng căn cứ chống chính quyền của chúa Nguyễn tại Tây Sơn. Trong giai đoạn xây dựng thế lực, Nguyễn Huệ giúp Nguyễn Nhạc gây dựng kinh tế, huấn luyện quân sự. Với sự ngầm trợ giúp về mặt tâm lý của thầy giáo Hiến và bản lĩnh cá nhân, Nguyễn Huệ đã nhanh chóng xây dựng được uy tín cho lực lượng Tây Sơn và cả cho cá nhân mình. Chẳng mấy chốc lực lượng của nhà Tây Sơn mỗi ngày mỗi lớn, mỗi vững vàng. Những người hợp tác đầu tiên với nhà Tây Sơn có: Nguyễn Thung, Bùi Thị Xuân, Võ Văn Dũng, Võ Đình Tú, Trần Quang Diệu, Trương Mỹ Ngọc, Võ Xuân Hoài. Về sau, kẻ sĩ gần xa đến hưởng ứng thêm đông. Lực lượng Tây Sơn không những đánh đâu thắng đó mà còn nổi tiếng vì bình đẳng, bình quyền, không tham ô của dân và lấy của người giàu chia cho người nghèo.

Tiêu diệt chính quyền chúa Nguyễn

Sau 200 năm xây dựng cơ nghiệp, chính quyền chúa Nguyễn ở miền Nam qua giai đoạn cực thịnh, bước vào thoái trào. Cái chết của Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát vào năm 1765, triều đình Đàng Trong bị quyền thần Trương Phước Loan lũng đoạn. Lấy cớ “Tiêu diệt quyền thần Trương Phúc Loan, tôn phò Hoàng tôn Dương”, 3 anh em Tây Sơn chiến đấu tung hoành khắp Đàng Trong, kiểm soát vùng đất từ Quy Nhơn đến Bình Thuận,làm suy yếu chính quyền chúa Nguyễn.

Nhân cơ hội chúa Nguyễn suy yếu, năm 1770, chúa Trịnh Sâm sai Hoàng Ngũ Phúc dẫn quân tiến đánh Đàng Trong cũng với lý do tiêu diệt quyền thần Trương Phúc Loan. Quân Trịnh nhanh chóng tiến sát đô thành Phú Xuân. Triều thần chúa Nguyễn hoảng sợ, bèn mưu bắt Phúc Loan đem nộp. Tuy nhiên, quân Trịnh lại lấy cớ dẹp loạn Tây Sơn giúp Đàng Trong để tiến đánh Phú Xuân. Định Vương Nguyễn Phúc Thuần và các quan phải chạy vào Quảng Nam.

Tuy quân Trịnh dừng lại ở Phú Xuân, nhưng chúa Nguyễn lại bị quân Tây Sơn tiến đánh, phải lên thuyền vượt biển vào Gia Định. Ở phía bắc, Nguyễn Nhạc tạm hòa hoãn với quân Trịnh, củng cố quân đội, tiếp tục tiến xuống phía nam để tiêu diệt chúa Nguyễn. Nguyễn Nhạc sai Nguyễn Huệ dẫn quân bộ, Nguyễn Lữ dẫn quân thủy đánh xuống phía Nam. Sau nhiều lần giao tranh để giành đất Gia Định, năm 1777, quân Tây Sơn bắt được chúa Nguyễn Phúc Thuần và Hoàng tôn Dương, đem giết đi, chỉ còn Nguyễn Ánh chạy thoát ra đảo Thổ Chu.

Sau khi tiêu diệt xong chúa Nguyễn, năm 1778, Nguyễn Nhạc lên ngôi Hoàng đế, lập Triều đại Tây Sơn, đặt niên hiệu là Thái Đức, đóng đô tại thành Đồ Bàn, đổi tên thành Hoàng đế thành, phong cho Nguyễn Lữ làm Tiết chế, Nguyễn Huệ là Long Nhương tướng quân.

Trận Rạch Gầm – Xoài Mút 1784

Khi Thái Thượng Vương Nguyễn Phúc Thuần và Tân Chính Vương Nguyễn Phúc Dương bị bắt, thì người cháu Thái Thượng Vương là Nguyễn Phúc Ánh, chạy thoát được. Đến khi Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ về Qui Nhơn rồi, Nguyễn Ánh lại tụ tập lại lực lượng trung thành, khởi binh từ đất Long Xuyên, đánh đuổi quân trấn thủ Tây Sơn tại Gia Định, lấy lại thành Sài Côn. Bấy giờ Nguyễn Ánh mới có 17 tuổi, được các tướng tôn làm Đại nguyên súy, Nhiếp quốc chính. Năm 1780, Nguyễn Ánh xưng vương.

Liên tục từ năm 1782 đến năm 1784, quân Tây Sơn và quân Nguyễn Ánh giao tranh nhiều lần. Hầu như chung cuộc, quân Nguyễn bị thua nhiều và Nguyễn Ánh nhiều lần phải trốn chạy. Nguyễn Ánh cũng đã nhiều lần thông qua giám mục Bá Đa Lộc (tiếng Pháp: Pigneau de Behain) để cầu viện người Pháp nhưng không thu được nhiều kết quả. Do đó, Nguyễn Ánh đã có ý chuyển sang cầu viện ở Xiêm La

Tháng 2 năm Giáp Thìn (1784), Nguyễn Ánh từ Hà Tiên sang Xiêm La hội kiến với vua Xiêm La là Chất Tri tại Vọng Các (Bangkok). Vua Xiêm sai hai tướng là Chiêu Tăng, Chiêu Sương đem 2 vạn quân thủy cùng 300 chiếc thuyền sang giúp. Ngoài ra còn có 3 vạn quân bộ tiến sang Chân Lạp với danh nghĩa giúp vua Chân Lạp, thực chất với ý đồ tạo gọng kìm phía Tây, chờ cơ hội tiêu diệt quân Tây Sơn.

Quân Xiêm nhanh chóng lấy được Rạch Giá, Ba Thắc, Trà Ôn, Mân Thít, Sa Đéc. Tuy nhiên, do ỷ thế đi đến đâu quấy nhiễu dân sự, làm nhiều điều tàn ác, cho nên bị dân chúng oán hận.

Tướng Tây Sơn giữ đất Gia Định là Trương Văn Đa, thấy quân Xiêm sang đánh phá, thế lực mạnh, bèn cố thủ tại Gia Định và sai người về Qui Nhơn báo. Vua Tây Sơn sai Nguyễn Huệ đem binh vào chống giữ.

Do tình hình 3 vạn quân Trịnh đang rình rập ở phía Bắc, 3 vạn quân bộ Xiêm chực chờ ở phía Tây, với 2 vạn quân thủy Xiêm ở phía Nam, Nguyễn Huệ ra quyết sách nhanh chóng đánh tiêu diệt 2 vạn quân chủ lực đường thủy của quân Xiêm.

Sau khi vào Gia Định, Nguyễn Huệ cho bố trí trận địa và nhử quân Xiêm đến gần Rạch Gầm và Xoài Mút ở phía trên Mỹ Tho, rồi đánh một trận, tiêu diệt quân Xiêm.

Đêm 19 rạng 20 tháng 1 năm 1785 (đêm 9 rạng 10 tháng 12 năm Giáp Thìn), quân Xiêm lợi dụng thủy triều xuôi theo dòng sông để tấn công Mỹ Tho nhằm phá vỡ đội thuyền phòng thủ của Tây Sơn. Quân Tây Sơn giả thua rút dần về hướng Mỹ Tho, nhử đối phương lọt vào trận địa mai phục đoạn Rạch Gầm – Xoài Mút. Khi quân Xiêm lọt vào trận mai phục, bất ngờ quân Tây Sơn bắn pháo ở cù lao Thới Sơn và bờ sông Tiền, khóa chặt hai đầu, dồn quân Xiêm vào thế “tiến thoái lưỡng nan”. Bên cạnh đó, hỏa hổ ở hai bên bờ nã đạn tới tấp vào đội hình làm quân Xiêm rối loạn, tinh thần hoang mang rồi bỏ chạy. Cùng lúc đó, một đội thuyền cảm tử chở đầy rơm và những vật liệu dễ cháy đâm thẳng vào thuyền quân Xiêm làm cho số bị chìm, số bị cháy. Trong khi đó, cánh quân bộ Xiêm La ngay từ đầu đã bị quân Tây Sơn chặn đánh không cho cứu viện.

Chỉ một trận quyết chiến diễn ra không đầy một ngày đã tiêu diệt gần 5 vạn quân Xiêm, chỉ sót được vài nghìn người, chạy theo đường thượng đạo trốn về nước. Các tướng Chiêu Tăng, Chiêu Sương và Nguyễn Ánh phải bỏ chạy theo đường bộ về Xiêm La. Cánh quân bộ nghe tin thất trận cũng tan rã và tháo chạy.

Sau trận đánh này, quân Tây Sơn nổi tiếng đến mức, số quân Xiêm còn lại phải thốt lên rằng: “Sợ Tây Sơn như sợ cọp”.

Đánh dẹp xong, Nguyễn Huệ đem quân về Qui Nhơn để đô đốc là Đặng Văn Chân ở lại trấn đất Gia Định.

Tiêu diệt chính quyền chúa Trịnh

Năm 1872, chúa Trịnh Sâm chết. Chính quyền Đàng Ngoài rơi vào tình trạng hỗn loạn. Loạn Kiêu binh nổi lên. Dân tình oán thán. Tuy nhiên, thời gian này, Tây Sơn đang giao tranh với quân Nguyễn ở phía Nam nên chưa có động thái gì lên phía Bắc.

Sau khi đánh tan liên quân Xiêm – Nguyễn, năm 1786, với sự dẫn đường của Nguyễn Hữu Chỉnh, hàng tướng nhà Lê, Nguyễn Huệ lấy lý do “Phù Lê diệt Trịnh”, đem quân ra Bắc đánh đổ chúa Trịnh chuyên quyền, danh nghĩa tôn phò nhà Lê.

Tuy về danh nghĩa, Nguyễn Huệ trao trả quyền chính lại cho vua Lê Hiển Tông và nhận phong Nguyên súy Dực chính phù vận Uy quốc công, nhưng thực tế, Nguyễn Huệ nắm toàn bộ quyền chính ở Bắc Hà. Do sự sắp xếp của Nguyễn Hữu Chỉnh, vua Lê Hiển Tông đã gả công chúa Ngọc Hân cho Nguyễn Huệ. Cũng trong dịp này, vua Tây Sơn cũng ra bắc để tiếp kiến vua Lê Hiển Tông.

Tháng 7 năm 1786, vua Lê Hiển Tông qua đời, thọ 70 tuổi. Do ý kiến của công chúa Ngọc Hân thiên về lập hoàng thân Lê Duy Cận, Nguyễn Huệ muốn hoãn lễ đăng quang của Lê Duy Kỳ. Do áp lực của tôn thất nhà Lê đối với Ngọc Hân, Nguyễn Huệ đành thu xếp cho Lê Duy Kỳ lên ngôi vua. Ít lâu sau, Nguyễn Huệ đem công chúa Ngọc Hân cùng Nguyễn Nhạc rút quân về Nam.

Sau khi quân Tây Sơn rút đi, các thế lực của chúa Trịnh trỗi dậy, lập Trịnh Bồng lên ngôi vương, tái lập chính quyền chúa Trịnh. Vua Lê Chiêu Thống mời Nguyễn Hữu Chỉnh vào dẹp Trịnh Bồng.

Sau khi từ Bắc Hà trở về, tháng 4 năm Đinh Mùi – 1787, Nguyễn Nhạc chia vùng đất phía Nam ra làm ba:

Nguyễn Nhạc xưng là Trung ương Hoàng đế, đóng đô ở Qui Nhơn.
Phong Nguyễn Lữ làm Đông Định Vương, cai quản vùng đất Gia Định.
Phong Nguyễn Huệ làm Bắc Bình Vương, cai quản vùng đất từ đèo Hải Vân trở ra Bắc.

Ở Bắc Hà, Nguyễn Hữu Chỉnh chuyên quyền, muốn chống lại Tây Sơn. Nguyễn Huệ phái Vũ Văn Nhậm tiêu diệt Nguyễn Hữu Chỉnh. Tuy nhiên, tình hình vẫn không sáng sủa, đến lượt Vũ Văn Nhậm chuyên quyền. Tháng 4 năm 1788, Lê Chiêu Thống đã bỏ kinh đô lưu vong. Nguyễn Huệ phải đem quân ra Bắc lần thứ 2 dẹp loạn. Ông đã tổ chức lại hệ thống cai trị ở Bắc Hà, đưa các danh sĩ có tên tuổi như Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích ra đảm đương công việc.

Sau khi đã lập Sùng nhượng công Lê Duy Cận làm Giám quốc, Nguyễn Huệ lại rút quân về Phú Xuân.

Vua Quang Trung và chiến thắng Kỷ Dậu 1789

Cuối năm 1788, vua Thanh Càn Long sai Tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị chỉ huy 29 vạn quân Thanh hộ tống Lê Chiêu Thống về Việt Nam với danh nghĩa phù Lê, vào chiếm đóng Thăng Long.

Quân Tây Sơn do Đại tư mã Ngô Văn Sở, do mưu kế của Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích và các mưu thần khác, chủ động rút quân về đóng ở Tam Điệp – Biện Sơn cố thủ chờ lệnh.

Nghe tin báo, ngày 25 tháng 11 năm Mậu Thân (22 tháng 12 năm 1788), Nguyễn Huệ xuất quân tiến ra Bắc Hà. Với lý do lấy danh nghĩa chính thống, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung.

Ngày 29 tháng 11 năm Mậu Thân (26 tháng 12 năm 1788), đại quân của hoàng đế Quang Trung tới Nghệ An, dừng quân tại đó hơn 10 ngày để tuyển quân và củng cố lực lượng, nâng quân số lên 10 vạn, tổ chức thànhg 5 đạo quân: tiền, hậu, tả, hữu và trung quân. Ngoài ra còn có một đội tượng binh 200 voi chiến. đế Quang Trung còn tổ chức lễ duyệt binh ngay tại Nghệ An để khích lệ ý chí quyết chiến, quyết thắng của tướng sĩ đối với quân xâm lược Mãn Thanh. Ngay sau lễ duyệt binh, Quang Trung tiến quân ra Bắc Hà.

Ngày 20 tháng Chạp năm Mậu Thân (15 tháng 1 năm 1789), đại quân của Quang Trung đã ra đến Tam Điệp, Ninh Bình. Sau khi xem xét tình hình, Quang Trung đã nhận xét chỉ trong 10 ngày sẽ quét sạch quân Thanh.

Đúng như dự kiến, chỉ trong vòng 6 ngày, quân Tây Sơn đã đánh tan 29 vạn quân Thanh do tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị lãnh đạo. Hàng loạt trận đánh tập kích, mai phục, thần tốc và chớp nhoáng của ông đã trở thành kinh điển trong tri thức quân sự mà trận Ngọc Hồi – Đống Đa là tiêu biểu.

Chính sách thời hậu chiến

Đồng tiền Quang Trung thông bảoNgay sau chiến thắng Kỷ Dậu, Quang Trung vội trở lại Phú Xuân để lo việc diệt Nguyễn Ánh, trao lại binh quyền cho Ngô Văn Sở và Ngô Thì Nhậm.

Ngay từ trước khi giao chiến với quân Thanh, Quang Trung đã tính đến chiến lược ngoại giao với nhà Thanh. Theo phương lược vạch sẵn, với tài ngoại giao khéo léo của Ngô Thì Nhậm, Tây Sơn nhanh chóng bình thường hóa bang giao với nhà Thanh. Vua Thanh Càn Long đã cho sứ giả vào tận Phú Xuân để phong vương cho Nguyễn Huệ; rồi hoàng đế Quang Trung giả đã sang triều kiến và dự lễ mừng thọ 80 tuổi của vua Càn Long nhà Thanh.

Năm 1792, Quang Trung đã gửi thư đến Càn Long cầu hôn một nàng công chúa Thanh triều và xin hai tỉnh Quảng Đông và Quảng Tây làm đất đóng đô. Ông cũng sai đô đốc Vũ Văn Dũng làm chánh sứ sang triều kiến vua Càn Long. Tuy nhiên, dự định không thực hiện được vì cái chết đột ngột và bí ẩn của ông.

Tương truyền, vào một buổi chiều đầu thu năm 1792, vua Quang Trung đang ngồi làm việc, bỗng hoa mắt, tối sầm mặt mũi, mê man bất tỉnh. Người xưa gọi là chứng “huyễn vận”, còn ngày nay y học gọi là tai biến mạch máu não. Khi tỉnh dậy, nhà vua cho triệu trấn thủ Nghệ An là Trần Quang Diệu về triều bàn việc thiên đô ra Nghệ An. Nhưng việc chưa quyết xong thì bệnh tình nhà vua đã nguy kịch. Trước khi mất, nhà vua đã căn dặn Trần Quang Diệu và các quần thần.

Ta mở mang bờ cõi, khai thác đất đai, có cả cõi Nam này. Nay đau ốm, tất không khỏi được. Thái tử (Nguyễn Quang Toản) tư chất hơi cao, nhưng tuổi còn nhỏ. Ngoài thì có quân Gia Định (Nguyễn Ánh) là quốc thù, mà Thái Đức (Nguyễn Nhạc) thì tuổi già, ham dật lạc, cầu yên tạm bợ, không toan tính cái lo về sau. Khi ta chết rồi, nội trong một tháng phải chôn cất, việc tang làm lao thảo thôi. Lũ ngươi nên hợp sức mà giúp Thái tử sớm thiên đô về Vĩnh Đô (Vinh ngày nay) để khống chế thiên hạ. Bằng không quân Gia Định kéo đến thì các ngươi không có chỗ chôn đâu!
Ngày 29 tháng 7 năm Nhâm Tý – 1792 vào khoảng 11 giờ đêm, Quang Trung Nguyễn Huệ từ trần, ở ngôi được 4 năm, thọ 41 tuổi. Biết bao dự kiến to lớn của người anh hùng kiệt xuất của dân tộc chưa thực hiện được!

Những chiến công của Nguyễn Huệ

Do những chiến tích vang dội, Nguyễn Huệ được các giáo sĩ Tây phương nể sợ và so sánh với Alexandre Đại Đế, và quân Xiêm đã run sợ coi Nguyễn Huệ như một ông “tướng nhà trời”.

Chiến thắng 5 vạn quân Xiêm ở Trận Rạch Gầm, Xoài Mút
Cuộc chiến với 20 vạn quân nhà Thanh:
Trận Ngọc Hồi
Trận Đống Đa

Những câu nói nổi tiếng

Đánh cho để dài tóc
Đánh cho để đen răng
Đánh cho nó chích luân bất phản
Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn
Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ

Thôi, thôi, thôi việc đã rồi
Trăm nghìn hãy cứ trách bồi vào ta
Nay mai dọn lại nước nhà,
Bia nghè lại dựng trên tòa muôn gian.
Cơ đồ họ Trịnh đã tan,
Việc này cũng đừng đổ oan cho thằng Trịnh Khải!

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: