Di sản và những thách thức


Bao giờ, các di sản của chúng ta trở thành thương hiệu để đem lại giá trị trong đời sống, ít nhất là với những người nắm giữ di sản?

Hát xoan, Phú Thọ

Vẫn mâu thuẫn bảo tồn, phát huy

Năm 2011, Việt Nam có thêm hai di sản được UNESCO công nhận là hát Xoan (Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp) và Thành Nhà Hồ (Di sản văn hóa nhân loại). Hiện, chúng ta đã có 15 di sản đượcc UNESCO công nhận. Song hầu hết các di sản, đặc biệt là di sản phi vật thể vẫn trong thực trạng cộng đồng bảo tồn, truyền dạy tự nguyện. Dù mỗi di sản khi lập hồ sơ công nhận đều có Chương trình hành động, nhưng vẫn còn đó những thách thức. Trong đó, làm sao để di sản được bảo tồn nguyên vẹn và phát huy giá trị trong đời sống chính là thách thức lớn nhất.

Giữ gìn, phát huy nhưng phải bảo tồn nguyên vẹn di sản. Điều này dường như là mẫu thuẫn song chính là điều kiện trong Chương trình cam kết của mỗi hồ sơ khi đề nghị UNESCO công nhận Di sản. Trên thực tế, hai con đường bảo tồn nguyên vẹn và phát huy không phải lúc nào cũng cùng một điểm đến.

Ví dụ từ di sản hát Xoan. GS Lê Xuân Toàn- Viện trưởng Viện Âm nhạc Việt Nam- đơn vị trực tiếp thực hiện lập hồ sơ hát Xoan từng cho biết: “Trong quá trình phục dựng hát Xoan, đoàn chuyên gia của Viện Âm nhạc đã rất vất vả để phục dựng lại những lại điệu cũ. Bởi sự “nhanh chân” của các địa phương trong việc phổ cập hát Xoan đã biến Xoan thành hoạt động quần chúng và bị biến thể đi rất nhiều. Việc nhận thức và hành động sai do trước đây, chúng ta có những đội văn nghệ quần chúng, thời chiến tranh đã lấy vốn liếng âm nhạc của cha ông tức thời sáng tạo ra nghệ thuật và ngôn ngữ, âm nhạc phục vụ kịp thời cho chiến tranh. Nhưng khi hòa bình lập lại, nếu cứ đi theo kiểu như vậy thì sẽ mất đi cái gốc của di sản. Và thực trạng của Xoan đã bị như thế khi những nhà sáng tác âm nhạc, biên đạo múa… chưa hiểu hết được cái gốc của Xoan là gì thì đã tạo ra yếu tố tâm lý mới, ngôn ngữ mới, thẩm mỹ mới theo tư duy chủ quan của họ. Điều này đã phá đi những cái thô mộc của nghệ thuật cổ xưa như hát Xoan”.

Năm 2011, trong cuộc tổng kiểm kê di sản Ca Trù, đã có cảnh báo về sự xuất hiện của các Câu lạc bộ Ca Trù tự phát, biểu diễn không đúng bài bản cổ, cải biên… làm người dân hiểu sai về di sản. Chúng ta sợ người dân không hiểu rồi làm sai lệch di sản, song hầu hết các di sản vật thể vẫn đang được truyền dạy và học một cách tự nguyện, thậm chí là tự phát.  Bảo tồn di sản không có nghĩa là người người hát được những điệu hát Xoan, Ca trù, Quan họ… mà để người dân hiểu và yêu mến di sản. Còn chính những người lưu giữ di sản, phải được đãi ngộ truyền dạy, những người theo học phải được khuyến khích.

Trong khi đó, một chính sách, một chế độ đãi ngộ các nghệ nhân vẫn chưa được cơ quan quản lý Nhà nước thực hiện. GS Tô Ngọc Thanh khẳng định: “Vinh danh nghệ nhân là điều cần thiết nhất. Chủ thể di sản chính là người dân, di sản sống ở xung quanh chúng ta trong những nghệ nhân đó. Muốn bảo vệ được di sản thì phải khai thác hiệu quả những nghệ nhân và có chính sách ưu đãi họ”.

Thành Nhà Hồ, Thanh Hóa

Thương hiệu Di sản: bao giờ?

Với 15 di sản được UNESCO công nhận, có thể nói, đó chính là sản phẩm du lịch hấp dẫn nếu chúng ta biết xây dựng thương hiệu cho di sản. Năm 2012, Bộ VHTTDL đã xác định là Năm Du lịch Di sản. Chúng ta đã đưa di sản vào để khai thác từ lâu, song kết nối di sản với du lịch, thương hiệu du lịch di sản của chúng ta đã có sức hấp dẫn nếu chưa muốn nói là sức cạnh tranh với thế giới?

Bắt đầu từ di sản mới được công nhận trong năm qua: Thành Nhà Hồ. Sau khi được UNESCO công nhận Di sản văn hóa thế giới, lượng khách du lịch tăng lên không đáng kể. Bởi cơ sở hạ tầng còn kém, dịch vụ thu hút phụ cận không hề có. Nếu du khách có đến, cũng chỉ là tự chụp vài bức ảnh lưu niệm rồi ra về. Chẳng có dấu ấn nào, chẳng có cách nào để “móc” được hầu bao của du khách. Bởi vậy, sau danh hiệu, đời sống của người dân quanh khu vực di sản vẫn không có gì thay đổi.

Đáng tiếc hơn nữa là di sản Hoàng thành Thăng Long. PGS, TS Tống Trung Tín- Viện trưởng Viện Khảo cổ học Việt Nam- đơn vị thực hiện khai quật khảo cổ Hoàng thành Thăng Long cho biết: “Theo công ước của di sản thế giới thì chúng ta phải tiếp tục nghiên cứu, tiếp tục đánh giá giá trị của khu di tích Hoàng thành Thăng Long, nhưng một mặt, công tác bảo tồn cấp thiết vẫn phải duy trì. Cần hợp tác với các cơ quan trong nước và quốc tế để bảo tồn và phát huy giá trị. Di sản không còn là của riêng một địa phương, của một nước nữa mà của cả nhân loại. Bởi vậy, UNESCO yêu cầu, di sản càng giới thiệu cho công chúng càng nhiều càng tốt”. Tuy nhiên, với đặc thù di sản dễ bị tổn thương và có thể bị tan biến rất nhanh nên việc phát lộ rồi, gìn giữ thế nào để phát huy là vô cùng khó. 9 năm sau khi phát lộ, khu di tích mới chỉ mở cửa đón khách từ năm 2010 nhân dịp Đại lễ 1000 năm Thăng Long Hà Nội và từ đó tới nay rải rác các thời điểm mở cửa cho du khách vào thăm. Trong khi, đây là một địa chỉ rất thu hút du khách, cũng như có lợi thế nằm ở Thủ đô- một trong những thành phố đông dân nhất cả nước.

Đưa di sản thành thương hiệu du lịch, thu hút sự quan tâm của công chúng chính là cách bảo tồn và phát huy giá trị di sản một cách hiệu quả nhất. Song chúng ta vẫn còn chưa có cơ sở hạ tầng, chưa huy động được tối đa sự tham gia của cộng đồng vào việc kết nối du lịch với di sản. Ngoài Huế, Hội An, chúng ta vẫn còn quá ít địa chỉ du lịch di sản trên bản đồ du lịch quốc tế. Vẫn biết, tuỳ từng loại hình di sản với những đặc điểm riêng biệt sẽ có những cách bảo tồn, phát triển riêng. Không có đáp án chung nào cho bài toán bảo tồn di sản cũng như kinh nghiệm thành công của nước này không thể áp dụng cho nước khác. Song con số 200 triệu USD chỉ dành riêng cho việc kết nối du lịch với di sản trong năm 2012 của Ấn Độ cũng là con số đáng nghĩ ngợi đối với chúng ta nếu muốn có một hiệu quả thực sự từ việc tạo thương hiệu cho di sản Việt Nam.

Hà An

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: