Hát xoan Phú Thọ trở thành di sản thế giới


Vào hồi 11h10 ngày 24/11, Hội nghị Ủy ban Liên chính về Bảo vệ Di sản Văn hóa Phi vật thể họp tại đảo Bali, Indonesia, UNESCO đã chính thức Công nhận Hát xoan Việt Nam là Di sản văn hóa phi vật thể của thế giới cần bảo vệ khẩn cấp.

 Đây thực sự là niềm vui lớn không chỉ của chính quyền và nhân dân tỉnh Phú Thọ – nơi sinh ra loại hình hát xoan, mà còn là niềm vinh dự lớn lao, niềm tự hào của trên 80 triệu trái tim Việt Nam khi chúng ta có thêm di sản thứ 10 được vinh danh ở tầm thế giới.

Theo báo cáo của Ban thẩm định hồ sơ tại Hội nghị thì Hát Xoan là hồ sơ duy nhất được sự đồng thuận hoàn toàn của Ban Thẩm định và đánh giá là hồ sơ làm tốt nhất trên tổng số 33 hồ sơ khẩn cấp được đệ trình lần này. Ủy ban Liên chính về Bảo vệ Di sản Văn hóa Phi vật đã công khai đánh giá như vậy tại phiên họp ngày 23/11. Ngày 24/11/2011 trong phiên họp sáng từ 9-13h các di sản được tiếp tục xem xét. Vào hồi 12h05 giờ Bali tức 11h05 giờ Việt Nam, Ủy ban Liên Chính phủ công ước 2003 UNESCO về bảo vệ DSVHPVT đã thông qua quyết định số 6.COM.8.23 ghi nhận Hát Xoan của Phú Thọ, Việt Nam là Di sản cần bảo vệ khẩn cấp.

Được biết, tại kỳ họp lần này, UNESCO đã công nhận 10 trong số 23 đề cử của 9 quốc gia bao gồm: Việt Nam, Indonesia, Iran, Trung Quốc, Brazil, Mali, Mauritus, Mông Cổ, Các tiểu vương quốc Ả rập thống nhất.

Hát xoan của Việt Nam là loại hình dân ca lễ nghi, phong tục gắn với hội mùa, thờ Thành hoàng thường diễn ra vào mùa xuân. Gốc của hát xoan ở vùng Phú Thọ, sau lan tỏa tới các làng quê đôi bờ sông Lô, sông Hồng, qua cả tỉnh Vĩnh Phúc. Bốn phường xoan cổ là An Thái, Phù Đức, Kim Đới và Thét nằm ở hai xã Kim Đức và Phương Lâu (Phú Thọ) từ xưa được cộng đồng của 30 làng, 18 xã của tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc mời đến biểu diễn. Vì thế hát xoan mới ghi dấu tại nhiều làng quê ngoài vùng Phú Thọ.

Năm 2009, trong chiến lược bảo vệ di sản văn hóa của quốc gia, đặc biệt là di sản văn hóa phi vật thể, Chính phủ đã đồng ý lập hồ sơ cho di sản hát xoan đề nghị Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc – UNESCO ghi nhận là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Tỉnh Phú Thọ đã phối hợp với Viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, Cục Di sản Văn hóa  (Bộ VHTTDL) đã tiến hành khảo sát, tổ chức nhiều hội thảo trong nước và quốc tế để đánh giá hiện trạng hát Xoan. Đến tháng 3/2010, hồ sơ hát Xoan chính thức được gửi lên UNESCO. Đến tháng 8/2011, hồ sơ hát Xoan đã nhận được ý kiến đánh giá của các chuyên gia quốc tế. Các chuyên gia đánh giá cao giá trị di sản, ghi nhận những cố gắng của cộng đồng Phú Thọ bảo vệ di sản những năm gần đây và khuyến nghị UNESCO ghi nhận đề cử của Việt Nam.

Có thể nói, với việc ghi danh Hát Xoan là Di sản văn hóa phi vật thể của thế giới cần được bảo vệ khẩn cấp, UNESCO đánh giá cao Việt Nam đã có các biện pháp thiết thực, tăng cường khả năng tồn tại của Hát Xoan trong thời gian qua cũng như đã đề xuất được chương trình hành động cho 4 năm tiếp theo, được cả cộng đồng và Nhà nước chứng minh cam kết. Việc công nhận Hát Xoan là Di sản văn hóa phi vật thể của thế giới là sự khẳng định những giá trị đặc sắc và tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản văn hóa dân tộc.

CN

Bạn biết gì về Hát Xoan?

Hát Xoan còn có tên là “Khúc môn đình”, là lối hát thờ thần, tương truyền có từ thời các Vua Hùng. Ðây là loại hình dân ca lễ nghi, phong tục gắn với hội mùa, thờ thành hoàng, cũng như hát dặm, hát dô ở đồng bằng sông Hồng.

Thuở xa xưa người Văn Lang tổ chức các cuộc Hát Xoan vào mùa xuân, mở đầu cho múa hát để đón chào năm mới, không chỉ để vui chơi mà còn là để cầu Trời cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt và chúc tụng Vua Hùng. Xoan gắn liền với lễ hội, với nhu cầu tâm linh.

Theo truyền thuyết dân gian vùng đất Tổ Phú Thọ, nghệ thuật Hát Xoan có từ thời các vua Hùng dựng nước (hơn 2000 năm trước Công nguyên). Tập “truyền thuyết Hùng Vương” đã ghi sự tích của Hát Xoan như sau:

“Vợ vua Hùng mang thai đã lâu, tới ngày sanh nở, đau bụng mãi mà không sanh được. Có một người hầu tâu với vua Hùng về nàng Quế Hoa xinh đẹp, múa hát rất hay, nên đón nàng về múa hát có thể làm cho đỡ đau và sinh nở được. Vợ vua Hùng nghe lời, cho mời nàng Quế Hoa đến. Quế Hoa vâng theo lời triệu, đến chầu vua Hùng. Bấy giờ vợ vua Hùng đang lên cơn đau dữ dội, mới bảo nàng Quế Hoa đứng trước giường múa hát. Quế Hoa vâng lời miệng hát, tay múa, đi qua, đi lại trước giường. Giọng hát trong vắt, khi cao, khi thấp như chim ca, suối chảy, tay uốn chân đưa, người mềm như tơ, dẻo như bún ai cũng say mê. Vợ vua Hùng mải nghe hát, xem múa không thấy đau nữa, hạ sanh được ba người con trai khôi ngô đẹp đẽ. Vua Hùng vui mừng khôn xiết và hết lời khen ngợi Quế Hoa, mới bảo nàng dạy múa hát cho các mỵ nương. Quế Hoa hát chầu vợ vua Hùng vào đầu mùa xuân nên các mỵ nương gọi lối hát ấy là Hát Xoan”.

Từ đó điệu Hát Xoan (chữ Xoan là từ chữ Xuân đọc trại ra) được truyền rộng rãi trong dân chúng, nhất là nam nữ thanh niên trong vùng và được tổ chức thành phường hát. Hằng năm vào mùa xuân,các phường Xoan Phù Đức, Kim Đôi, An Thái, Thét thuộc Phù Ninh thường tổ chức hát ở cửa đình những ngày hội đám, hết hội đám lại chia nhau đi hát ở các địa phương trong và ngoài tỉnh.

Người đứng đầu một phường Xoan (hay họ Xoan) là ông trùm. Ông trùm là một người có kinh nghiệm về nghề nghiệp xã giao và viết chữ để hát dẫn một số bài dài được chép bằng văn tự. Mỗi phường Xoan thường có từ 15 đến 18 người. Trừ trùm phường, các thành viên khác thường là trai gái tuổi 16-18. Nam gọi là kép, nữ gọi là đào, số đào thường đông hơn số kép. Trước mùa hội hè họ tổ chức tập luyện bài bản. Mùa hội họ đi tứ xứ hát, có khi đôi ba tháng mới về.

Ngày nay, Hát Xoan chỉ thấy phổ biến ở vùng đất Tổ diễn ra vào mùa xuân, sau Tết Nguyên Đán. Mỗi phường Xoan giữ hát ở một số cửa đình nhất định. Tục giữ cửa đình cũng có ý nghĩa là tránh sự tranh chấp và dẫm chân nhau giữa các phường Xoan. Từ tục này đã dẫn đến tục kết nghĩa họ Xoan và người địa phương của đình sở tại. Tình nghĩa ấy rất được coi trọng.

Hát Xoan cần được bảo tồn và phát triển xứng đáng

Hát Xoan là di sản văn hoá vô giá của người dân vùng đất Tổ – tỉnh Phú Thọ. Nhằm gìn giữ và phát huy loại hình nghệ thuật này, các phường Xoan ở đây đã không ngừng đào tạo, bồi dưỡng cho thế hệ trẻ để những ngày hội làng, ngày lễ Tết của dân tộc, những làn điệu Xoan mượt mà, thắm đượm tình quê lại vang lên, góp phần làm phong phú, đa dạng thêm kho tàng văn hoá dân gian Việt Nam…

Theo nhà nghiên cứu văn hoá dân gian Nguyễn Khắc Xương: “Xoan là một thực thể nghệ thuật đa thành phần với diễn xướng, hội tụ nhiều thành tố dân ca, ca múa dân gian. Chính điều này đã gạt bỏ được tính đơn điệu và lặp lại để tạo nên sức hấp dẫn của Xoan… Điều khác biệt với các dân ca nghi lễ khác là Xoan đã cấy cắm hạt giống ở một số làng xã mà Xoan giữ cửa đình, tạo nên một sự nhân giống, phát triển vào địa phương, đem lại nét Xoan, chất Xoan cho văn hoá địa phương.”

Như vậy, Hát Xoan có những nét tương đồng nhưng cũng chứa đựng nhiều yếu tố mang tính địa phương. Đó chính là những điểm tạo nên sự riêng biệt và giá trị di sản của hát Xoan.

Xoan không chỉ được biết đến trong nước mà còn vươn xa và hội nhập với các nước trong khu vực. Chương trình biểu diễn của Đoàn nghệ thuật hát Xoan Phú Thọ đã thu hút sự chú ý và cổ vũ nhiệt tình của giới nghiên cứu văn hoá dân gian quốc tế và khu vực cùng đông đảo khán giả các nước nó ghé thăm như Thái Lan, Hàn Quốc… Những giai điệu mượt mà, tươi vui dí dỏm của Xoan đã chinh phục hàng ngàn khán giả bằng những tràng pháo tay không dứt và để lại nhiều ấn tượng tốt đẹp trong lòng bạn bè quốc tế.

Hát Xoan không chỉ là di sản văn hoá phi vật thể của cư dân vùng trung du Phú Thọ mà còn là di sản văn hoá phi vật thể của dân tộc Việt Nam. Với những giá trị về lịch sử, văn hoá và nghệ thuật, Hát Xoan Phú Thọ cần được bảo tồn, gìn giữ phổ biến và phát triển để loại hình dân ca này có sức lan toả mạnh mẽ và trường tồn cùng thời gian, xứng đáng với vị trí của nó trong nền âm nhạc dân tộc.

Theo Quê hương

Một phản hồi

  1. ai có tài liệu sâu hơn về hát xoan có thể post lên gium mình với

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: